Điều từng được xem là nghĩa vụ tuân thủ về môi trường nay đang trở thành một loại tài sản mới trong nền kinh tế phát thải thấp. Khi hành lang pháp lý cho thị trường carbon tại Việt Nam ngày càng hoàn thiện, doanh nghiệp không chỉ đứng trước yêu cầu giảm phát thải, mà còn trước cơ hội chuyển hóa những kết quả giảm phát thải thành giá trị kinh tế thực tế.

Trong bối cảnh đó, Nghị định 112/2026/NĐ-CP được ban hành và có hiệu lực từ ngày 19/05/2026 đã tạo thêm một mắt xích quan trọng cho quá trình hình thành thị trường carbon tại Việt Nam, mở ra cơ hội mới cho các doanh nghiệp trên hành trình phát triển bền vững.

1. "Giải mã" bản chất kỹ thuật của Tín chỉ Carbon

Thị trường carbon (Carbon market) được hình thành từ các cơ chế hợp tác quốc tế nhằm giảm phát thải khí nhà kính. Trong đó, Kyoto Protocol thuộc United Nations Framework Convention on Climate Change được xem là nền tảng quan trọng khai mở cho sự hình thành và phát triển của thị trường carbon toàn cầu.

Theo cơ chế này, các quốc gia có thể mua bán hoặc chuyển nhượng kết quả giảm phát thải nhằm đạt được các mục tiêu cam kết của mình. Từ đó, trên thị trường xuất hiện một loại đơn vị giao dịch mới đại diện cho lượng phát thải/ giảm phát thải khí nhà kính, phổ biến nhất là tín chỉ carbon (carbon credits) và hạn ngạch phát thải (emission allowances).

Do các loại khí nhà kính khác nhau thường được quy đổi về tấn CO₂ tương đương (CO₂e), nên các giao dịch này thường được gọi chung là giao dịch carbon, từ đó hình thành nên thị trường carbon (carbon market).

Tín chỉ carbon (Carbon credit) là một loại giấy phép hoặc chứng nhận thương mại cho phép chủ sở hữu quyền phát thải một lượng khí nhà kính nhất định (quy đổi thành 1 tấn CO2) vào bầu khí quyển. Một tín chỉ carbon tương đương với 1 tấn CO2 (tCO2e) đã được cắt giảm hoặc hấp thụ thông qua các dự án/hoạt động thực tế so với kịch bản phát thải thông thường (Baseline).

Cần phân biệt rõ 2 khái niệm:

- Hạn ngạch phát thải (Allowance): Lượng khí nhà kính của quốc gia, tổ chức, cá nhân được phép phát thải trong một khoảng thời gian xác định, được tính theo tấn khí carbon dioxide (CO2) hoặc tấn khí carbon dioxide (CO2) tương đương.

Thông qua hoạt động kiểm kê phát thải KNK, Chính phủ sẽ nắm được tổng phát thải KNK quốc gia và tỷ trọng phát thải của từng đơn vị sản phẩm, dịch vụ, từ đó phân bổ hạn ngạch cần thiết cho các cơ sở sản xuất có phát thải. Các cơ sở sản xuất chỉ được phép phát thải KNK trong phạm vi hạn ngạch đã được phân bổ. Nếu họ có nhu cầu phát thải vượt quá hạn ngạch cho phép, họ phải mua thêm hạn ngạch dư thừa từ các cơ sở khác. Trong trường hợp chưa sử dụng được hết hạn ngạch, các cơ sở sản xuất cũng có thể tích luỹ chúng để trao đổi, mua bán thông qua thị trường các-bon.

- Tín chỉ carbon (Credit): Chứng nhận có thể giao dịch thương mại và thể hiện quyền phát thải 1 tấn CO2. Tín chỉ carbon được tạo ra khi kết quả giảm phát thải khí nhà kính từ một dự án, được xác nhận bởi một tổ chức và được công nhận giữa các bên.

Những tín chỉ này sau đó có thể được mua bán hoặc giao dịch trên thị trường carbon, tạo lợi nhuận cho doanh nghiệp. Vì vậy, tín chỉ carbon không chỉ là một công cụ quản lý hiệu quả mà còn tạo động lực kinh tế để thúc đẩy các biện pháp bảo vệ môi trường và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

2. Cấu trúc thị trường carbon và Cơ chế vận hành

- Thị trường carbon tuân thủ (The Compliance Carbon Market): Là thị trường giao dịch carbon được thiết lập và quản lý bởi chính phủ hoặc cơ quan quản lý cấp quốc gia hoặc khu vực, trong đó các doanh nghiệp thuộc phạm vi điều chỉnh bắt buộc phải tham gia nhằm đáp ứng các nghĩa vụ pháp lý về kiểm soát và giảm phát thải khí nhà kính.

Vận hành theo cơ chế Cap-and-Trade, trong đó cơ quan quản lý đặt ra mức trần phát thải (cap) và phân bổ hạn ngạch phát thải (emission allowances) cho các cơ sở phát thải lớn. Doanh nghiệp phát thải thấp hơn mức được phân bổ có thể bán phần hạn ngạch dư, trong khi doanh nghiệp vượt mức phải mua thêm hạn ngạch để đảm bảo tuân thủ quy định.

Thị trường carbon tuân thủ

Một số hệ thống thị trường carbon tuân thủ tiêu biểu trên thế giới bao gồm:

• EU Emissions Trading System (EU ETS)
• China National Emissions Trading System (China National ETS)
• California Cap-and-Trade Program
• Korea Emissions Trading Scheme (K-ETS)
• New Zealand Emissions Trading Scheme (NZ ETS)

- Thị trường tự nguyện (The Voluntary Carbon Market): Khác với thị trường bắt buộc, thị trường carbon tự nguyện không chịu sự chi phối trực tiếp bởi các quy định pháp lý. Các cá nhân, doanh nghiệp hoặc tổ chức tham gia giao dịch các tài sản carbon – phổ biến nhất là tín chỉ carbon – trên cơ sở tự nguyện nhằm phục vụ các mục tiêu phát triển bền vững, chiến lược ESG, cam kết trung hòa carbon, cũng như các cơ hội về tài chính.

Thị trường Carbon tự nguyện

Nghị định 112/2026/NĐ-CP của Chính Phủ về trao đổi quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon, tạo cơ sở pháp lý quan trọng để Việt Nam tham gia thị trường các-bon quốc tế. Nghị định nội luật hóa các quy định của Điều 6 Thỏa thuận Paris, góp phần thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Cấu trúc thị trường carbon Việt Nam

Sự tham gia của doanh nghiệp & nhà đầu tư trên thị trường carbon

3. Lộ trình tuân thủ và khuyến nghị đối với doanh nghiệp Việt Nam

• Năm 2020: Luật Bảo vệ Môi trường 2020 lần đầu chính thức ghi nhận thị trường carbon
• Năm 2022: Nghị định số 06/2022/NĐ-CP ngày 07/1/2022 của Chính phủ quy định giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn
• Năm 2024: Quyết định số 13/2024/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành danh mục các ngành, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính (đã cập nhật)
• Năm 2025: Nghị định số 119/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định 06/2022/NĐ-CP; Quyết định số 232/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án thành lập và phát triển thị trường các-bon tại Việt Nam
• Năm 2026: Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về Sàn giao dịch các-bon trong nước; Nghị định số 112/2026/NĐ-CP về trao đổi quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon; Quyết định số 263/2026/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho năm 2025-2026
• Năm 2029: Vận hành chính thức sàn giao dịch tín chỉ carbon tại Việt Nam theo Quyết định số 232/QĐ-TTg

Hành lang pháp lý đang khép lại khoảng trống thời gian

⟶ Khuyến nghị: Trong bối cảnh đó, kiểm kê khí nhà kính cần được xem là bước khởi đầu để doanh nghiệp nhận diện “tài sản carbon” của chính mình: biết mình phát thải bao nhiêu, ở đâu, khả năng cắt giảm đến mức nào, và liệu phần giảm phát thải ấy trong tương lai có thể chuyển hóa thành tín chỉ, thành lợi thế cạnh tranh, hay thành điều kiện để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Vinacontrol – Đối tác tin cậy trong hành trình Chuyển đổi xanh và Phát triển bền vững

Là tổ chức đánh giá sự phù hợp tiên phong và uy tín hàng đầu tại Việt Nam, Vinacontrol cung cấp hệ sinh thái giải pháp toàn diện, hỗ trợ doanh nghiệp làm chủ lộ trình Net Zero và thị trường carbon thông qua 05 trụ cột chuyên môn:

Giải pháp Phát triển bền vững của Vinacontrol

1. Kiểm kê khí nhà kính (GHG Inventory): Tư vấn & Chuyển giao công nghệ lập báo cáo kiểm kê khí nhà kính theo chuẩn mực quốc tế ISO 14064, đảm bảo số liệu chính xác và đáng tin cậy

2. Tư vấn giải pháp giảm phát thải khí nhà kính & lộ trình Net Zero: Thiết kế các giải pháp cắt giảm phát thải tối ưu, giúp doanh nghiệp hiện thực hóa cam kết bền vững với chi phí và nguồn lực hiệu quả

3. Tư vấn & Đào tạo lập báo cáo CBAM: Hỗ trợ doanh nghiệp hoàn thiện hồ sơ khai báo CBAM theo tiêu chuẩn EU, tối thiểu hóa rủi ro thuế carbon và đảm bảo sự thông suốt trong hoạt động xuất khẩu

4. Thẩm tra/ Thẩm định khí nhà kính: Cung cấp dịch vụ xác minh độc lập, chuyên nghiệp cho dữ liệu phát thải, đảm bảo tính minh bạch và giá trị pháp lý cho các báo cáo tuân thủ của doanh nghiệp

5. Tư vấn phát triển dự án tín chỉ Carbon: Tư vấn lộ trình phát triển và tối ưu hóa giá trị các dự án tín chỉ carbon, tạo đòn bẩy tài chính xanh cho doanh nghiệp trong thị trường carbon trong nước và quốc tế

Chuẩn bị ngay hôm nay để luôn đi trước thị trường một bước!